6. Sınıf Fen Bilimleri · 1. dönem 1. yazılı · FB.6.1.3

6. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı: Güneş ve Ay Tutulması Soruları

Güneş ve Ay tutulmasının oluşumu, Ay’ın hangi evresinde gerçekleştiği, gözlemlenebildiği yerler ve güvenli gözlem.

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: güneş sistemi · Güneş ve Ay Tutulmaları

FB.6.1.3. Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme

1. soru

Güneş ve Ay Tutulması · 10 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Bir tutulma modeli üç top ve tek lambayla kuruluyor. X düzeninde küçük top büyük topun önündedir; Y düzeninde büyük top küçük topun önündedir. Burada büyük top Dünya, küçük top Ay’dır. Toplar tam hizalandığında arkadaki cisme gölge düşer.

Lamba, Dünya ve Ay modellerinin iki dizilişi

Yanıtla Adım adım çöz

1.17 puan
X ve Y hangi tutulmaları temsil eder? Her birinde gölgeyi oluşturan ve gölgeye giren gök cismini yazınız.
1.23 puan
X ve Y gerçekleşirken Ay hangi ana evrededir? Ay’ın dolanma düzlemi Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanma düzlemine eğik olduğuna göre her yeni ay ve dolunayda tutulma beklenir mi?

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 · Örnek cevap / çözüm

X Güneş tutulması: Ay’ın gölgesi Dünya’ya düşer. Y Ay tutulması: Dünya’nın gölgesi Ay’a düşer.

Puanlama ölçütleri

X’i Güneş tutulması olarak adlandırır.2 puan
X’te Ay gölgesinin Dünya’ya düşmesini belirtir.2 puan
Y’yi Ay tutulması olarak adlandırır.2 puan
Y’de Dünya gölgesinin Ay’a düşmesini belirtir.1 puan

1.2 · Örnek cevap / çözüm

X yeni ayda, Y dolunayda gerçekleşebilir. Her yeni ay/dolunayda tutulma olmaz; düzlemler eğik olduğundan cisimler her seferinde gölge oluşacak biçimde aynı doğrultuda hizalanmaz.

Puanlama ölçütleri

X için yeni ay, Y için dolunayı verir.1 puan
Her evrede tutulma olacağı savını reddeder.1 puan
Eğim nedeniyle gerekli hizalanmanın her ay oluşmadığını açıklar.1 puan

Aynı doğru sonuca ulaşan geçerli yöntemler ve anlamı koruyan ifadeler kabul edilir. Her ölçüt bağımsız değerlendirilir; karşılanmayan ölçüt 0 puandır. Yazma görevlerinde örnek metni aynen yazmak gerekmez.

2. soru

Güneş ve Ay Tutulması · 7 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Bir tutulma kulübü iki gözlem duyurusu hazırlıyor. P duyurusu “Ay diski Dünya’nın gölgesine girerken gece olan geniş bir bölgeden izlenebilir.” diyor. R duyurusu “Ay’ın Dünya’ya düşen gölgesi dar bir şerit boyunca ilerler; tam tutulma yalnız bu şeritte görülür.” diyor. Şema gölgelerin ulaştığı yerleri vurgulamak için çizilmiş, boyutlar ölçeklenmemiştir.

Yanıtla Adım adım çöz

2.14 puan
P ve R’deki tutulmaları adlandırınız. Geniş bölge–dar şerit farkını gölgeye giren cisim ve gözlemcinin bulunduğu yerle açıklayınız.
2.23 puan
P ve R için kullanılacak gözlem yöntemleri aynı güvenlik koşullarına mı sahiptir? Güneş’i doğrudan izlemek yerine okul için güvenli bir gözlem yöntemi öneriniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 · Örnek cevap / çözüm

P Ay tutulmasıdır: Ay, Dünya gölgesine girer; Ay ufkun üzerindeyse gece tarafındaki geniş alandan görülebilir. R Güneş tutulmasıdır: Ay gölgesi Dünya’nın küçük bir alanına düşer; tam tutulma bu gölgede kalan yerlerden görülür.

Puanlama ölçütleri

P ve R’yi doğru adlandırır.2 puan
P’de Ay’ın Dünya gölgesinde olmasını geniş gece gözlem alanıyla ilişkilendirir.1 puan
R’de Dünya üzerindeki dar Ay gölgesini tam tutulma alanıyla ilişkilendirir.1 puan

2.2 · Örnek cevap / çözüm

Hayır. Ay tutulması çıplak gözle izlenebilir; Güneş’e korunmasız doğrudan bakılmaz. Okulda görüntüyü bir ekrana düşüren iğne deliği/projeksiyon düzeneğiyle Güneş’e bakmadan gözlem yapılabilir. Güneş gözlemine uygun sertifikalı filtre de kabul edilir; normal güneş gözlüğü yeterli değildir.

Puanlama ölçütleri

Ay ve Güneş gözlemindeki güvenlik farkını belirtir.1 puan
Doğrudan korunmasız Güneş gözlemini reddeder.1 puan
Güneş’e bakmadan projeksiyon veya uygun güneş filtresi önerir.1 puan

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 1 soru Senaryo 2: 2 soru Senaryo 3: 1 soru

Diğer konular

Sorular, örnek çözümler ve puanlama ölçütleri OYSS Akademi için yeniden hazırlanmıştır. Resmî MEB sorusu veya onaylı sınav değildir.