5. Sınıf Fen Bilimleri · 1. dönem 1. yazılı · FB.5.1.4

5. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı: Güneş, Dünya ve Ay Modeli Soruları

Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketleri ve hacimsel büyüklüklerini temsil eden model kurma ve geliştirme.

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: gökyüzündeki komşularımız ve biz · Dünya’mız ve Gökyüzündeki Komşularımız

FB.5.1.4. Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini ve hacimsel büyüklüklerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme

1. soru

Güneş, Dünya ve Ay Modeli · 8 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Bir bilim fuarında gök cisimlerinin boyutlarını temsil eden bir model kurulacaktır. Modelde kullanılabilecek topların çapları aşağıdadır. Öğretmen bu modelin gerçek uzaklıkları göstermediğini, yalnızca gök cisimleri arasındaki yaklaşık çap oranını temsil edeceğini belirtmiştir.

Top	Çap
K	1 cm
L	4 cm
M	436 cm

İkinci bir gösterimde eşit büyüklükte iki kartondan biri göze yakın, diğeri uzak tutuluyor. Yakındaki karton daha büyük görünüyor.

Yanıtla Adım adım çöz

1.15 puan
K, L ve M’yi Ay, Dünya ve Güneş ile eşleştiriniz. L ve M çaplarını karşılaştırarak modelde Güneş’in Dünya’dan yaklaşık kaç kat geniş olduğunu bulunuz.
1.23 puan
Gökyüzünde Güneş ile Ay benzer büyüklükte görünebilir. Eşit karton gösteriminden yararlanarak görünür büyüklüğün neden tek başına gerçek büyüklüğü göstermediğini açıklayınız. Bu boyut modelinden Dünya–Güneş uzaklığı ölçülebilir mi?

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 · Örnek cevap / çözüm

K Ay, L Dünya, M Güneş. 436÷4=109; modelde Güneş’in çapı Dünya’nın yaklaşık 109 katıdır.

Puanlama ölçütleri

K–Ay ve L–Dünya eşleştirmelerini yapar.2 puan
M–Güneş eşleştirmesini yapar.2 puan
436÷4 işlemiyle 109 sonucunu bulur.1 puan

1.2 · Örnek cevap / çözüm

Görünür büyüklük hem cismin boyutuna hem gözlemciye uzaklığına bağlıdır; uzaktaki büyük bir cisim yakındaki küçük cisimle benzer görünebilir. Güneş çok büyük ama Ay’dan çok uzaktır. Modelin uzaklık ölçeği verilmediğinden gerçek Dünya–Güneş uzaklığı ölçülemez.

Puanlama ölçütleri

Görünür büyüklükte uzaklığın etkisini açıklar.1 puan
Güneş’in daha büyük ve daha uzak olduğunu belirtir.1 puan
Uzaklık ölçeği olmadığından mesafe çıkarılamayacağını belirtir.1 puan

Aynı doğru sonuca ulaşan geçerli yöntemler ve anlamı koruyan ifadeler kabul edilir. Her ölçüt bağımsız değerlendirilir; karşılanmayan ölçüt 0 puandır. Yazma görevlerinde örnek metni aynen yazmak gerekmez.

2. soru

Güneş, Dünya ve Ay Modeli · 7 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Kolay

İncele Soru ve verilenler

Bir hareketli Güneş–Dünya–Ay modeli için iki mekanizma çizilmiştir. Bağlantı çizgileri hangi cismin hangisinin çevresinde dolandığını temsil eder; gerçek uzaklık ve boyutlar gösterilmez.

İki farklı dolanma mekanizmasının bağlantısı

Yanıtla Adım adım çöz

2.14 puan
Hangi düzenek dolanma ilişkilerini doğru temsil eder? Diğer düzeneğin iki bağlantısından hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğunu açıklayınız.
2.23 puan
Doğru düzenek çalışırken Ay’ın Güneş çevresindeki konumu da değişir mi? Ayrıca kendi ekseni çevresinde dönme hareketinin bu çizimde gösterilip gösterilmediğini belirtiniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 · Örnek cevap / çözüm

B doğrudur. A’da Ay’ın Dünya çevresinde dolanması doğrudur; Güneş’in Dünya çevresinde dolanması yanlıştır. Dünya Güneş çevresinde dolanmalıdır.

Puanlama ölçütleri

B’yi seçer.2 puan
A’daki Ay–Dünya ilişkisini doğru kabul eder.1 puan
A’daki Güneş–Dünya ilişkisinin ters kurulmasını düzeltir.1 puan

2.2 · Örnek cevap / çözüm

Evet, Ay Dünya çevresinde dolanırken Dünya ile birlikte Güneş çevresinde de hareket eder. Çizim yalnız dolanma bağlantılarını gösterir; eksen çevresindeki dönme hareketleri gösterilmemiştir.

Puanlama ölçütleri

Ay’ın Dünya ile birlikte Güneş çevresinde hareket ettiğini belirtir.1 puan
Ay’ın Dünya çevresindeki hareketinin sürdüğünü belirtir.1 puan
Dönmenin çizimde yer almadığını ayırt eder.1 puan

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soru Senaryo 2: 2 soru

Diğer konular

Sorular, örnek çözümler ve puanlama ölçütleri OYSS Akademi için yeniden hazırlanmıştır. Resmî MEB sorusu veya onaylı sınav değildir.