5. Sınıf Fen Bilimleri · 1. dönem 1. yazılı · FB.5.1.2

5. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı: Ay’ın Özellikleri, Dönme ve Dolanma Hareketleri Soruları

Ay’ın yüzeyi, atmosferi ve ışığı; dönme ve dolanma hareketleri; Ay’ın neden hep aynı yüzünü gördüğümüz.

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: gökyüzündeki komşularımız ve biz · Gökyüzündeki Komşumuz: Ay

FB.5.1.2. Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme

1. soru

Ay’ın Özellikleri, Dönme ve Dolanma Hareketleri · 8 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Bir sınıf Ay yüzeyindeki izlerin neden uzun süre korunabildiğini araştırıyor. Öğretmen, gerçek bir göreve ait olmayan şu karşılaştırma kaydını veriyor. Aynı büyüklükte iki izden biri Ay yüzeyinde, diğeri Dünya’da açık bir kumsalda oluşturulmuş kabul ediliyor.

Gözlem	Ay yüzeyi	Dünya’daki kumsal
İzi değiştiren etkenler	Rüzgâr ve yağmur yok	Rüzgâr ve yağmur var
Sesle haberleşme	Astronotlar telsiz kullanıyor	Yan yana kişiler seslerini duyabiliyor
Gece parlak görünüm	Güneş ışığı alan yüzey görünüyor	Aydınlatılmayan kum kendi ışığını üretmiyor

Yanıtla Adım adım çöz

1.15 puan
Ay’da izlerin daha uzun süre korunması ile doğrudan sesle haberleşilememesini aynı yüzey koşuluyla açıklayınız. İzlerin sonsuza kadar hiç değişmeyeceğini söylemek doğru mudur?
1.23 puan
Ay’ın parlak görünmesinin ışık kaynağı olduğunu kanıtlamadığını açıklayınız. Bu durumu sınıfta lamba ve beyaz top kullanarak nasıl gösterirsiniz?

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 · Örnek cevap / çözüm

Ay’da etkili bir atmosfer bulunmadığından rüzgâr/yağmur aşındırması yoktur; sesin iletileceği yeterli ortam da yoktur. Ancak gök taşı çarpmaları gibi başka etkiler izleri değiştirebilir; sonsuza kadar değişmez denemez.

Puanlama ölçütleri

İzlerin korunmasını rüzgâr ve yağmur yokluğuna bağlar.2 puan
Sesin iletilmesi için maddesel ortam gerektiğini belirtir.2 puan
Başka etkenlerle izlerin değişebileceğini açıklar.1 puan

1.2 · Örnek cevap / çözüm

Ay kendi ışığını üretmez, Güneş ışığını yansıtır. Karanlıkta top görünmezken lamba yakılıp top aydınlatıldığında görünmesi, topun ışık üretmeden ışık yansıtarak göründüğünü gösterir.

Puanlama ölçütleri

Ay’ın ışığı yansıttığını belirtir.1 puan
Lamba açık/kapalı karşılaştırması önerir.1 puan
Modelde lambayı Güneş, topu Ay ile eşleştirir.1 puan

Aynı doğru sonuca ulaşan geçerli yöntemler ve anlamı koruyan ifadeler kabul edilir. Her ölçüt bağımsız değerlendirilir; karşılanmayan ölçüt 0 puandır. Yazma görevlerinde örnek metni aynen yazmak gerekmez.

2. soru

Ay’ın Özellikleri, Dönme ve Dolanma Hareketleri · 7 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Bir öğrenci masanın ortasına Dünya modelini, eline bir yüzüne yıldız yapıştırılmış Ay topunu alıyor. Masanın çevresinde dört konumda durup topun yıldızlı yüzünü hep Dünya’ya çeviriyor. Şemadaki oklar yıldızlı yüzün baktığı yönü gösteriyor. Çizim yukarıdan görünüm ve ölçeksizdir.

Ay topunun dört konumda aynı yüzünü Dünya’ya çevirmesi

Ay’ın kendi ekseni çevresindeki dönme süresi ile Dünya çevresindeki dolanma süresi yaklaşık 27,3 gündür.

Yanıtla Adım adım çöz

2.14 puan
Top 1’den 3’e yarım tur dolandığında yıldızlı yüzün odadaki yönü aynı mı kalır? Şemadan yararlanarak topun kendi çevresinde dönüp dönmediğini açıklayınız.
2.23 puan
Ay’ın Dünya’dan hep aynı yüzünün görülmesini iki hareketin süreleriyle açıklayınız. “Aynı yüzü gördüğümüze göre Ay hiç dönmüyor.” savını modelden bir kanıtla çürütünüz.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 · Örnek cevap / çözüm

Aynı kalmaz: 1’de sağa, 3’te sola bakar. Top, Dünya çevresinde yarım tur dolanırken kendi ekseni çevresinde de yarım tur dönmüştür.

Puanlama ölçütleri

1 ve 3’te yüzün zıt yönlere baktığını belirtir.2 puan
Dolanmanın yanında kendi ekseninde de dönme olduğunu açıklar.1 puan
Yarım dolanmaya yarım dönme karşılığını belirtir.1 puan

2.2 · Örnek cevap / çözüm

Dönme ve dolanma süreleri eşit olduğundan Ay bir dolanma sırasında bir kez dönerek aynı yüzünü Dünya’ya yöneltir. Modelde yıldızlı yüzün odadaki yönü değiştiği hâlde Dünya’ya dönük kalması, dönmenin gerçekleştiğini gösterir.

Puanlama ölçütleri

İki sürenin eşitliğini kullanır.1 puan
Bir dolanmaya bir dönme karşılığını kurar.1 puan
Modelde yön değişimini dönmenin kanıtı olarak kullanır.1 puan

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soru Senaryo 2: 2 soru

Diğer konular

Sorular, örnek çözümler ve puanlama ölçütleri OYSS Akademi için yeniden hazırlanmıştır. Resmî MEB sorusu veya onaylı sınav değildir.