5. Sınıf Fen Bilimleri · 1. dönem 1. yazılı · FB.5.1.3

5. Sınıf Fen Bilimleri 1. Dönem 1. Yazılı: Ay’ın Evreleri Soruları

Yeni Ay, ilk dördün, dolunay, son dördün ve ara evreler; evrelerin oluşumu, her ay tekrarlanması ve evre modeli.

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: gökyüzündeki komşularımız ve biz · Gökyüzündeki Komşumuz: Ay

FB.5.1.3. Ay’ın evrelerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme

1. soru

Ay’ın Evreleri · 8 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Bir gözlem defterinden dört çizim kopmuştur. Çizimlerde aydınlık kısım açık renklidir ve hepsi aynı gözlem yönüyle hazırlanmıştır. Defterdeki tek tarih notu “Dolunay 6 Kasım akşamı gözlendi.” şeklindedir. Bir evre döngüsü yaklaşık 29,5 gündür.

Yanıtla Adım adım çöz

1.15 puan
K, L, M ve N’nin evre adlarını yazınız. Yeni ay ile başlayacak şekilde bir döngüdeki doğru sıralarını veriniz.
1.23 puan
Bir sonraki dolunay için 13 Kasım ve 5–6 Aralık tarihleri önerilmiştir. Uygun tahmini seçip gerekçelendiriniz. 13 Kasım civarında hangi ana evrenin beklenebileceğini yazınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 · Örnek cevap / çözüm

K son dördün, L yeni ay, M dolunay, N ilk dördün. Sıra L–N–M–K olur.

Puanlama ölçütleri

K ve L’yi doğru adlandırır.2 puan
M ve N’yi doğru adlandırır.2 puan
L–N–M–K sırasını kurar.1 puan

1.2 · Örnek cevap / çözüm

5–6 Aralık uygundur; 6 Kasım’dan yaklaşık 29–30 gün sonradır. 13 Kasım yaklaşık bir hafta sonra olduğu için son dördün civarı beklenir; dolunayın tamamlanması bir evre döngüsü gerektirir.

Puanlama ölçütleri

5–6 Aralık tahminini seçer.1 puan
Yaklaşık 29,5 günlük döngüyü gerekçe gösterir.1 puan
13 Kasım için son dördünü belirtir.1 puan

Aynı doğru sonuca ulaşan geçerli yöntemler ve anlamı koruyan ifadeler kabul edilir. Her ölçüt bağımsız değerlendirilir; karşılanmayan ölçüt 0 puandır. Yazma görevlerinde örnek metni aynen yazmak gerekmez.

2. soru

Ay’ın Evreleri · 9 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Karanlık odada sabit bir lamba Güneş’i, bir öğrencinin başı Dünya’yı, beyaz top Ay’ı temsil ediyor. Öğrenci topu üç konumda tutuyor. A ve B’de top tam aynı düzleme getirilmez; böylece başın veya topun gölgesi diğerini kapatmaz. Şema yukarıdan görünüm ve ölçeksizdir.

Lamba ve gözlemciye göre topun üç konumu

Yanıtla Adım adım çöz

2.16 puan
A ve B konumlarında öğrencinin topu hangi ana evre gibi göreceğini yazınız. C’de topun aydınlık yüzünün ne kadarı görünür?
2.23 puan
Öğrencinin başının gölgesi topa düşmediği hâlde görünümler değişmektedir. Bu gözlem Ay’ın evrelerinin nedeni hakkında ne gösterir? Topun gerçekten yarısının aydınlık olması ile öğrencinin gördüğü aydınlık miktarını ayırarak açıklayınız.

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 · Örnek cevap / çözüm

A’da karanlık yüz gözlemciye dönüktür: yeni ay. B’de aydınlık yüz gözlemciye dönüktür: dolunay. C’de görünen yüzün yarısı aydınlıktır; dördün görünümü oluşur. Hareket sırası verilmediği için ilk/son dördün ayrımı istenmez.

Puanlama ölçütleri

A’yı yeni ay ve karanlık yüzle açıklar.2 puan
B’yi dolunay ve aydınlık yüzle açıklar.2 puan
C için yarı aydınlık/dördün yanıtını verir.2 puan

2.2 · Örnek cevap / çözüm

Lamba topun her konumda bir yarısını aydınlatır; gözlemci bu yarının farklı miktarını görür. Evreler, Ay’ın dolanması sırasında Güneş–Dünya–Ay konumlarının değişmesiyle oluşur; Dünya gölgesi normal evrelerin nedeni değildir.

Puanlama ölçütleri

Topun aydınlanan yarısı ile görünen aydınlık kısmı ayırır.1 puan
Konum değişiminin görünen kısmı değiştirdiğini açıklar.1 puan
Gölge olmadan da evre oluştuğunu kanıt olarak kullanır.1 puan

3. soru

Ay’ın Evreleri · 6 puan

Veriye dayalı gerekçelendirme · Orta

İncele Soru ve verilenler

Bir sınıf aynı bakış yönünü koruyarak Ay’ın görünümünü yaklaşık birer hafta arayla kaydetmiştir. Aydınlık görünen bölgeler açık renkle gösterilmiştir. Ay’ın büyüklüğü değişmemektedir; çizimler görünen aydınlık kısmı göstermektedir.

Yanıtla Adım adım çöz

3.13 puan
8. ve 22. günlerde görülen ana evreleri adlandırınız. 1–15. günler arasında ve 15–22. günler arasında görünen aydınlık kısmın nasıl değiştiğini yazınız.
3.23 puan
Yeni ay bir sonraki döngüde yaklaşık kaç gün sonra yeniden görülür? Ay takviminin düzenli bir döngüye dayanmasını açıklayınız; gün sayılarının neden yaklaşık verildiğini belirtiniz.

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 · Örnek cevap / çözüm

8. gün ilk dördün, 22. gün son dördündür. 1–15 arasında görünen aydınlık kısım büyür; 15–22 arasında küçülür.

Puanlama ölçütleri

İlk dördün ve son dördünü doğru günlerle eşleştirir.1 puan
1–15 arasında aydınlık kısmın büyüdüğünü söyler.1 puan
15–22 arasında aydınlık kısmın küçüldüğünü söyler.1 puan

3.2 · Örnek cevap / çözüm

Yeni ay yaklaşık 29,5 gün sonra tekrarlanır. Evrelerin aynı sırayla düzenli tekrarı zaman bölümlerini izlemeyi sağlar. Ana evre aralıkları tam yedi gün değildir; çizim ve takvim günleri yaklaşık alınmıştır.

Puanlama ölçütleri

Yaklaşık 29,5 gün (29–30 gün) yanıtını verir.1 puan
Tekrarlayan aynı evre sırasının takvim oluşturmayı sağladığını açıklar.1 puan
Haftalık aralıkların yaklaşık olduğunu belirtir.1 puan

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soru Senaryo 2: 3 soru

Diğer konular

Sorular, örnek çözümler ve puanlama ölçütleri OYSS Akademi için yeniden hazırlanmıştır. Resmî MEB sorusu veya onaylı sınav değildir.