10. Sınıf Tarih · 1. dönem 1. yazılı · TAR.10.1.2

10. Sınıf Tarih 1. Dönem 1. Yazılı: Türklerde Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim ve Süreklilik Soruları

Veraset, hâkimiyet anlayışı, hükümdarlık alametleri, divan, eyalet ve ordu teşkilatında değişen ve süren unsurlar.

Resmî öğrenme çıktısı

1. ünite: türkistan’dan türkiye’ye (1040-1299) · Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim

TAR.10.1.2. Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliği yorumlayabilme

1. soru

Türklerde Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim ve Süreklilik · 11 puan

Veriyi yorumlama ve gerekçeli çıkarım · Orta

İncele Soru ve verilenler

Aşağıdaki bilgi notu karşılaştırma amacıyla hazırlanmıştır; tarihî belgeden doğrudan alıntı değildir.

Bilgi notu A: Göktürk yönetiminde hanedan, kut anlayışı ve hükümdara danışılan toy önemliydi. Bilgi notu B: Büyük Selçuklularda hanedan yönetimi ve hükümdarlığın ilahî meşruiyeti sürerken geniş coğrafyanın idaresinde divan ve bürokratik görevler gelişti; sultan unvanı öne çıktı. Yetkilerin farklı görevliler aracılığıyla yürütülmesi yönetimde iş bölümünü artırdı. Bu notlar, süreklilik ile değişimin aynı tarihsel süreçte birlikte bulunabileceğini göstermektedir.

Yanıtla Adım adım çöz

1.16 puan
Bağlamdaki değişim ve süreklilik unsurlarını ayırınız. Kurumların yeni şartlarda gelişmesi önceki geleneklerin tamamen kaybolduğu anlamına gelir mi?
1.25 puan
Divan gibi kurumların gelişmesi genişleyen ülkenin yönetimini nasıl etkileyebilir?

Çözümü ve puanlamayı göster

1.1 · Örnek cevap / çözüm

Hanedana ve ilahî meşruiyete dayalı yönetim süreklilik gösterir. Unvanlar, İslami semboller ve bürokratik iş bölümü değişen unsurlardır. Yanıt, sorudaki iki dönem notundan somut kanıtla kurulmalıdır; değişim bütün geleneklerin yok olması değildir.

Puanlama ölçütleri

Bağlama uygun değişim ve süreklilik belirtir.3 puan
Birlikte var olabileceklerini gerekçelendirir.3 puan

1.2 · Örnek cevap / çözüm

Görev paylaşımı, kayıt ve karar süreçlerini düzenleyerek geniş coğrafyanın yönetimine katkı sağlayabilir.

Puanlama ölçütleri

Kurumun/kanıtın niteliğini doğru açıklar.3 puan
Sonucu bağlamla ilişkilendirir.2 puan

Aynı doğru sonuca ulaşan geçerli yöntemler ve anlamı koruyan ifadeler kabul edilir. Her ölçüt bağımsız değerlendirilir; karşılanmayan ölçüt 0 puandır. Yazma görevlerinde örnek metni aynen yazmak gerekmez.

2. soru

Türklerde Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim ve Süreklilik · 12 puan

Veriyi yorumlama ve gerekçeli çıkarım · Orta

İncele Soru ve verilenler

Aşağıdaki bilgi notu karşılaştırma amacıyla hazırlanmıştır; tarihî belgeden doğrudan alıntı değildir.

Karahanlı hükümdarları geleneksel han ve hakan gibi unvanlarla birlikte İslami meşruiyet göstergelerini de kullanıyordu. Hutbe ve sikke, hükümdarlığın tanınmasında önem taşıyan unsurlardı. Selçuklularda sultan unvanı ve gelişen bürokrasi öne çıksa da hanedanın yönetme hakkını ilahî kaynağa dayandırması sürdü. Unvanların ve sembollerin değişmesi, önceki siyasi geleneklerin bütün izlerinin ortadan kalktığı anlamına gelmiyordu.

Yanıtla Adım adım çöz

2.16 puan
Bağlamdaki değişim ve süreklilik unsurlarını ayırınız. Kurumların yeni şartlarda gelişmesi önceki geleneklerin tamamen kaybolduğu anlamına gelir mi?
2.26 puan
Unvan ve semboller tek başına devletin bütün yönetim uygulamalarını açıklamaya yeter mi?

Çözümü ve puanlamayı göster

2.1 · Örnek cevap / çözüm

Puanlama ölçütleri

Bağlama uygun değişim ve süreklilik belirtir.3 puan
Birlikte var olabileceklerini gerekçelendirir.3 puan

2.2 · Örnek cevap / çözüm

Hayır. Kurumlar, uygulamalar ve kaynaklar da incelenmelidir; semboller meşruiyet dilini gösteren kanıtlardan biridir.

Puanlama ölçütleri

Kurumun/kanıtın niteliğini doğru açıklar.3 puan
Sonucu bağlamla ilişkilendirir.3 puan

3. soru

Türklerde Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim ve Süreklilik · 11 puan

Veriyi yorumlama ve gerekçeli çıkarım · Orta

İncele Soru ve verilenler

Aşağıdaki bilgi notu karşılaştırma amacıyla hazırlanmıştır; tarihî belgeden doğrudan alıntı değildir.

Büyük Selçuklu idaresinde tarımsal gelirlerin bir kısmı, belirli hizmetlerin yerine getirilmesi için görevlilere tahsis edilebiliyordu. İkta düzeni, devletin gelir kaynaklarıyla askerî ve idarî ihtiyaçları arasında bağ kuruyordu. Tahsis edilen gelirden yararlanmak, toprağı hiçbir yükümlülük olmadan sınırsız özel mülk edinmekle aynı değildi. Tarımsal üretimin devamı hem üreticiler hem hizmetin sürmesi açısından önem taşıyordu. Bu bilgi notuna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.

Yanıtla Adım adım çöz

3.16 puan
İkta uygulamasında tarımsal üretim ile devlet hizmetleri arasında nasıl bir ilişki kurulmaktadır? Üretimin aksaması bu düzeni neden etkileyebilir?
3.25 puan
İkta gelir tahsisinin toprağın sınırsız özel mülk olarak verilmesiyle aynı olduğunu söylemek neden yanlıştır?

Çözümü ve puanlamayı göster

3.1 · Örnek cevap / çözüm

Tarımdan sağlanan gelir hizmetlerin karşılanmasında kullanılır. Üretim ve gelir azalırsa bu kaynakla yürütülen askerî/idari hizmetler de zorlanabilir.

Puanlama ölçütleri

Gelir-hizmet bağını kurar.3 puan
Üretimdeki değişimin etkisini gerekçelendirir.3 puan

3.2 · Örnek cevap / çözüm

Tahsis esas olarak belirli gelir ve hizmet ilişkisine dayanır; sınırsız özel mülkiyetle özdeş değildir.

Puanlama ölçütleri

Kurumun/kanıtın niteliğini doğru açıklar.3 puan
Sonucu bağlamla ilişkilendirir.2 puan

Puanlar sorunun kendi içindeki dağılımını gösterir; senaryo kâğıdında tüm sorular birlikte 100 puana ölçeklenir.

Bu konunun geçtiği senaryo kâğıtları

Senaryo 1: 2 soru Senaryo 2: 3 soru Senaryo 3: 2 soru

Diğer konular

Sorular, örnek çözümler ve puanlama ölçütleri OYSS Akademi için yeniden hazırlanmıştır. Resmî MEB sorusu veya onaylı sınav değildir.